Verilerin derlenmesinde ve kodlanmasında Protesto Olayı Analizi (Protest Event Analysis / PEA) yöntemini kullandık. PEA, sosyal hareketleri ve toplu şiddet olaylarını sistematik biçimde kayıt altına almak ve karşılaştırmalı olarak analiz etmek için geliştirilmiş, sosyal bilimlerde yaygın kabul görmüş bir içerik analizi yöntemidir. Olay bazlı bu yaklaşım; kimin, nerede, ne zaman ve kime karşı eylemde bulunduğunu kodlamaya dayanır (Hutter, 2014; Lorenzini ve diğerleri, 2021).

PEA, başlangıçta protesto hareketleri için tasarlanmış olsa da günümüzde linç ve kitlesel şiddet gibi daha geniş çaplı toplumsal olayların incelenmesinde de kullanılmaktadır. Yöntemin temel veri kaynağı gazete haberleridir; zira Charles Tilly'nin de vurguladığı üzere, gazete taramaları karmaşık toplumsal olaylara ilişkin başka bir kaynakla elde edilemeyecek kapsamlı ve tutarlı bir örneklem sunmaktadır.

Bu yöntem; Yunanistan'dan Çin'e, Belarus'tan Avrupa'nın otuz ülkesine uzanan geniş bir coğrafyada başarıyla uygulanmıştır (Papanikolaou ve Papageorgiou, 2020; Göbel ve Steinhardt, 2022; Lorenzini ve diğerleri, 2021).

Arşiv, iki ayrı araştırma projesi üzerine inşa edilmiştir. Her projenin gazete seçimi, kapsadığı dönem ve odaklandığı vaka tipiyle doğrudan ilişkilidir.

Projenin Gerda Henkel Stiftung'un fonladığı ilk aşamasında, 1923'ten 2022'ye uzanan dönem tarihsel-siyasi perspektiften incelenmiştir. Temel gazete kaynağı olarak üç merkez-siyasi ulusal gazete kullanılmıştır: Milliyet, Cumhuriyet ve Akşam. Mevcut veri tabanındaki 1.685 vakanın büyük çoğunluğu bu projeden gelmektedir. Veri dağılımı: Cumhuriyet (n=551), Milliyet (n=460), Hürriyet (n=297).

1923–1942 dönemi için İstanbul Üniversitesi'nin "Gazeteler Aracılığıyla Tarihe Bakmak" dijital veri tabanı kullanılmıştır. 1942 sonrası için gazetelerin kamuya açık dijital arşivlerine başvurulmuştur.

British Academy ile Birkbeck College tarafından fonlanan ikinci ayakta, başlangıç tarihi olarak 2000 yılı esas alınmış; konvansiyonel gazetede etnik, dinî ve toplumsal cinsiyete dayalı linç vakalarının ana akım medyada yetersiz temsil edildiği bulgusundan yola çıkılmıştır. Bu nedenle insan hakları ve azınlık meselelerini sistematik biçimde takip eden eleştirel gazeteler taranmıştır: Radikal, Özgür Gündem, Bianet, Taraf, Bir-Gün, Evrensel ve Gazete Duvar.

Bu gazetelerin bir kısmı — Radikal, Özgür Gündem ve Taraf — 2016 sonrasında kapatılmıştır; dolayısıyla yapılan tarama baskı öncesi dönemin arşivlerine de dayanmaktadır.

Bu arşivde linç; sosyal kontrol kaygılarıyla harekete geçen ve toplumsal meşruiyet arayan bir grubun gerçekleştirdiği ya da teşebbüs ettiği yasa dışı toplu saldırı ve/veya öldürme olarak tanımlanmaktadır. Bu tanım, uluslararası linç çalışmalarında kabul görmüş Pfeifer ve Waldrep tanımına dayanmaktadır.

Bir vakanın arşive dahil edilebilmesi için şu koşulların birlikte sağlanması gerekmektedir:

• Birden fazla fail: Bireysel saldırılar kapsam dışında tutulmuştur.
• Tanımlanabilir hedef: Saldırının belirli bir kişi, grup ya da kimliğe yönelik olduğu açıkça ortaya konulabilmelidir.
• Kamusal alan: Olayın kamuya açık bir mekânda gerçekleşmesi ya da kamuoyuna yansımış olması gerekmektedir.
• Tamamlanmış veya teşebbüs edilmiş eylem: Hem gerçekleşen linçler hem de engellenen girişimler arşive alınmıştır.

Bu çerçevede; bireylerin birbirini öldürdüğü çatışmalar, devlet kökenli sistematik şiddet (savaş operasyonları gibi) ve bireysel cinayetler kapsam dışında bırakılmıştır.

Bu arşivde, ölümle sonuçlanan linçler ile engellenen ya da tamamlanamayan linç girişimleri aynı veri tabanında bir arada tutulmaktadır. Bu bir eksiklik değil, bilinçli bir metodolojik ve teorik tercihtir.

Uluslararası linç literatüründe uzun süre hâkim olan yaklaşım, linç olgusunu yalnızca ölümle sonuçlanan vakalarla tanımlamıştır. Bu yaklaşımın en erken ve en etkili örneği, 1940'larda ABD'de yürütülen Tuskegee çalışmalarında görülmektedir; linç, yalnızca kalabalığın öldürme eylemine indirgenerek sayılmış, girişimler ve süreci yarım kalan vakalar kapsam dışı bırakılmıştır. Türkiye'deki mevcut istatistiklerin büyük çoğunluğu da bu "ölümcül linç" yaklaşımını benimsemektedir: İnsan Hakları Ortak Platformu'nun 2010 tarihli raporu da yalnızca tamamlanmış vakaları saymaktadır.

Oysa bu yaklaşım, linç şiddetinin toplumsal işlevini büyük ölçüde görünmez kılar.

Sosyolog Roberta Senechal de la Roche'un kalabalık şiddeti üzerine geliştirdiği kuramsal çerçeve, linç eyleminin sosyal kontrol işlevinin eylem tamamlanmadan çok önce başladığını göstermektedir: Kalabalığın oluşması, kurbanın kaçmaya zorlanması, kamusal alanda yaşanan dehşet ve vahşetin tanıkları üzerindeki baskı, ölüm gerçekleşmese bile aynı biçimde işler (Senechal de la Roche, 1996). Pfeifer ve Waldrep de bu çerçeveyi genişleterek linç tanımını sosyal meşruiyet talebiyle hareket eden bir grubun gerçekleştirdiği ya da teşebbüs ettiği yasa dışı toplu eylem olarak kurmuş; böylece girişim ile tamamlanmış eylemi aynı kategoriye dahil etmiştir (Pfeifer, 2014; Waldrep, 2000). Bu tanım, bu arşivin de benimsediği tanımdır.

Makovi, Hagen ve Bearman ise devletin linç karşısındaki tutumunu inceleyen çalışmalarında, devlet müdahalesinin yalnızca ölümü önleyen vakalar için değil, kalabalığın oluştuğu ve hedefin yaralandığı ya da kaçmak zorunda kaldığı her türlü vakada analiz edilmesi gerektiğini ortaya koymuştur (Makovi, Hagen ve Bearman, 2016). Bu bakış açısından, ölüm gerçekleşip gerçekleşmemesi devletin tutumunu değil; kalabalığın gücünü, kurbanın şansını ya da müdahalenin zamanlamasını yansıtır.

Bu arşivdeki verilerin dağılımı da bu teorik tercihin ne denli belirleyici olduğunu sayısal olarak ortaya koymaktadır: 1.685 vakadan yalnızca 88'i ölümle sonuçlanmış; 711'i yaralanma ve darpla, 65'i ise herhangi bir fiziksel zarar gerçekleşmeksizin sona ermiştir. Eğer yalnızca tamamlanmış linçler sayılsaydı, arşivin %95'i görünmez kalacaktı.

Sonuç olarak bu arşiv, "ne kadar insan öldürüldü?" sorusundan önce şunu sormaktadır: Hangi gruplara yönelik kalabalık şiddeti meşru görüldü, kalabalık ne zaman ve neden oluştu ve devlet bu oluşuma nasıl tepki verdi? Bu soruların yanıtları, yalnızca ölümle biten vakalar üzerinden değil, girişimlerin tamamı üzerinden verilebilir.

Veri toplama süreci, gazete arşivlerinin kapsamlı biçimde taranmasına dayanmaktadır. Arşivlerin dijital olarak erişilebilir olduğu kısımlarda anahtar kelime taramaları uygulanmıştır: "linç", "linç girişimi", "kalabalık", "toplu saldırı", "kadayıf" (kadayıfa sığlama), "vurun" gibi ifadeler sistematik biçimde aranmıştır.

1942 öncesi ve dijital erişimin kısıtlı olduğu yıllar için gazete sayfalarının manuel olarak taranması gerekmektedir. Bu sürecin en yoğun aşamasını oluşturan bu çalışmada, tek bir yıllık gazeteyi taramak indeksli aramalarda bile ortalama otuz ile elli arası saat almaktadır.

Ham veri tabanı 27 aktif parametreden oluşmaktadır. Harita ve istatistik görselleri ise güvenilir biçimde kaydedilmiş bir alt kümeyi yansıtmaktadır. Haritada görüntülenen başlıca parametreler şunlardır:

• İl (coğrafi konum): 79 farklı il temsil edilmektedir.
• Birincil güdü kodu: Haritada renk ve filtre sistemi bu kodlara göre kurgulanmıştır.
• Olay tarihi: Yıl bazlı zaman serisi analizine olanak tanır; tarihi bilinmeyen vakalar için haber tarihi kullanılmıştır.
• Mağdur sayısı: İstatistiklerde görüntülenir; 99 değeri "bilinmiyor" olarak gösterilir.

Ham veri tabanının tümü haritada yer almamaktadır. Akademik amaçlarla kullanım için araştırmacılar bizimle iletişime geçebilir.

Veri tabanında, bilgiye ulaşılamadığı veya haberden çıkarılamadığı her alan için 99 kodu kullanılmıştır. Bu, "değer sıfır" (olay yok) ile "bilgi yok" arasındaki analitik ayrımı korumak için tasarlanmış bir kodlama kararıdır.

Bu ayrım özellikle polis müdahalesi analizleri açısından kritik önem taşır: polis müdahale etmedi (0) ile müdahale bilgisi bilinmiyor (99) birbirinden net biçimde ayrıştırılmıştır. Analizlerde bu iki değer asla birbirine karıştırılmamaktadır.